Tarih

Tatarlar, bez kemnär?

Tatar halkı, törle kabilälär kuşıluınnan barlıkka kilep, ozın häm katlaulı yul ütkän. Anıñ barlıkka kilüendä töp urınnı bolgar, hazär (hasaarit), kıpçak (kipchakit), tatar, ugız (oguusit) häm kayber başka etnik kavenmär alıp tora. Bolar barısı da – çıgışları belän törki kabilälär. Bolgarlar häm hazärlär tatar halkın barlıkka kiterüdä katnaşkan töp kavemnärdän sanalalar. Äüväl Hun annarı Avar, Törki kaganlıkları tua da bolgar häm hazärilärneñ äbi-babaları 630 yıllarda üz däülätlären tözilär.

Urta İdel buyındagı Bolgar hanlıgı (700-1200) etnik häm mädäni yaktan Bolgar häm Hazär däülätläreneñ turıdan-turı varisı. Bolgar däülät bularak 865 yıllarda telgä alına başlıy, ämma çın bäysezlekkä ul unınçı asır urtalarında ireşä. İslam dinen 922 yılda räsmi räveştä kabul itä.

Bolgarlarnı XIII asırnıñ urtalarında mongollar baslar, Altın Urda mämläkäte tua häm ike yöz yıl yäşägännän soñ Kazan hanlıgı barlıkka kilä. Yavız İvannıñ rahimsez sugışları näticäsendä 1552-1556 yıllarda Kazan hanlıgı yuk itelä. Şunnan birle tatarlar yäşägän yaklar Rusiyäneñ ber öleşe bulıp kala.

Mongoliyä dalalarında yäşägän törki-tatar kavemnär Ciñgiz hannıñ kul astında izelep mongollarga kuşılalar. Aurpada häm başka dönyada tatar iseme Ciñgiz hannıñ mongollarına tagılıp kala. Nigä basılgan kavemneñ iseme belän atalgannar aynık tügel. Altın Urda cimerelgäç, İdel buyınıñ cirle kavemnären tatar dip atıy başlıylar.